Bu gün vilka (çəngəl) hər evdə tapılsa da, 400 il əvvəl o, lüks əşya sayılırdı və kilsə onu “şeytan aləti” adlandırırdı.
Çəngəlin sadə bir süfrə əşyası olaraq Bizans saraylarından müasir mətbəxlərə qədər keçdiyi maraqlı yol, həmçinin etik qaydaların necə dəyişdiyini göstərir.
Əsl inqilab XI əsrdə Bizans imperiyasında baş verib. Orada iki dişli qızıl çəngəl yaradılıb və şəxsi nahar üçün nəzərdə tutulub. Əfsanəyə görə, Bizans şahzadəsi Maria Argiroupulina vılkanı Venesiyaya gətirib, çünki o, Dujaya ərə gedərkən bu hədiyyəni aparmışdı. Bu hədiyyə Avropalıları şoka salmışdı: vılkadan istifadə etmək o dövrdə sadəcə qəribə deyil, hətta günah sayılırdı.
Avropada qalmaqal: “Allah bizə barmaqlar verdi, dəmiri niyə?”
Çəngəl İtaliyaya gəldikdə ruhani şəxslərin reaksiyası mənfi olmuşdu. Saint Peter Damian onu “artıq incəlik” və “Allahın iradəsinə təhqir” hesab etmişdi. Şahzadə Maria Argiroupulina isə gənc yaşda müalicəsi olmayan xəstəlikdən vəfat etmişdi və çağdaşları bunu “şeytan alətinin cəzası” kimi qiymətləndirmişdi. Nəticədə, vilka Avropada təxminən 200 il istifadə olunmayıb.
Tarixi köklər: Misirdən Bizansa
Çəngəlin ilk nümunələri qədim Misirdə yaranmışdı — bronz və ya gümüşdən iki dişli alətlər daha çox süfrə bəzəyi üçün istifadə olunurdu. Qədim Romada da vilka məlum idi, amma insanlar əsasən barmaq və ya qaşıqla yeyirdilər.
Çəngəl necə populyarlaşdı?
Çəngəlin yenidən maraq qazanması Rönesans dövrünə təsadüf edir. Catherine de’ Medici 1533-cü ildə Fransaya gəldikdə öz aşpazları ilə birlikdə çəngəlləri də gətirdi və Fransız sarayı bu trendi sürətlə mənimsədi. XVII əsrdə Cardinal Richelieu kəskin bıçaqları masadan qadağan edərək çəngəlin istifadəsini vacib etdi. Louis XIV isə çəngəli kral etiketi üçün zəruri element elan etdi və aristokratiya da bunu təqib etdi.
XIX əsrdə dörd dişli çəngəl standartlaşdı, paslanmayan poladdan istehsal isə onu hər kəs üçün əlçatan etdi.
Maraqlı faktlar
Çəngəlin dördüncü dişi Almaniyada XVIII əsrdə əlavə olunub ki, yemək asanlıqla tutulub, sous daha yaxşı qalsın deyə.
Rusiyada çəngəl ilk dəfə Alexis I of Russia dövründə görünüb, amma geniş yayılması Peter I of Russia ilə baş verib. Əvvəlki dövrlərdə bəylər çəngəli “şeytan aləti” hesab edib əllə yeyirdilər.
Bəzi ölkələrdə (Tailand, Hindistan) çəngəl yalnız yeməyi qaşığa qoymaq üçün istifadə olunur, birbaşa ağza aparılmaz.
Çəngəl sadəcə alət deyil, həm də sivilizasiyadakı dəyişikliklərin simvoludur: “şeytan alətindən” müasir süfrənin zəruri elementi kimi uzun yol keçib və adi icadın belə dünyanı və süfrə mədəniyyətimizi dəyişə biləcəyini göstərir.
Mənbə: mail.ru