İran və ABŞ arasında son qarşılıqlı hücumlardan sonra diqqət yenidən diplomatik danışıqlara yönəlib. ABŞ Prezidenti Donald Trump tərəflərin Dohada danışıqlar aparacağını bildirsə də, İran rəsmiləri bu həftə Qətərdə ABŞ-la texniki səviyyədə birbaşa danışıqların keçiriləcəyi iddiasını rədd ediblər.
İran xarici işlər nazirinin müavini Kazem Gharibabadi bildirib ki, Qətər rəsmiləri ilə məsləhətləşmələr davam edəcək, lakin ABŞ-la texniki danışıqların keçirilməsi barədə deyilənlər doğru deyil.
Al Jazeera-nın məlumatına görə, mümkün danışıqlarda İran üçün əsas mövzular Hörmüz boğazı, xaricdə dondurulmuş vəsaitlərə çıxış, Livan məsələsi və nüvə proqramı ilə bağlı təminatlar olacaq.
Hörmüz boğazı əsas müzakirə mövzularından biridir
İran üçün ən vacib məsələlərdən biri Hörmüz boğazı üzərində nəzarət və bu strateji dəniz yolunun idarə olunmasıdır. Tehran hesab edir ki, Hörmüz boğazı ilə bağlı qərarlarda İran kənarda saxlanıla bilməz.
İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçi bildirib ki, digər ölkələr Hörmüz boğazının idarə olunması və onun yenidən açılması ilə bağlı İranın qəbul etdiyi mexanizmlərə müdaxilə etməməlidir.
Məlumata görə, ABŞ və İran arasında daha əvvəl imzalanmış anlaşma sənədində kommersiya gəmilərinin Fars körfəzi ilə Oman dənizi arasında təhlükəsiz keçidi məsələsi də yer alıb. Lakin son hücumlar bu istiqamətdə koordinasiya çatışmazlığının nə qədər riskli olduğunu göstərib.
İran dondurulmuş vəsaitlərinə çıxış istəyir
Mümkün danışıqların digər əsas mövzusu İranın xaricdə illərdir dondurulmuş vəsaitlərinə çıxışıdır. Bu vəsaitlər ABŞ sanksiyaları səbəbindən bloklanıb.
İran tərəfi əvvəlki təcrübələrin təkrarlanmasını istəmir. Tehran hesab edir ki, vəsaitlər yalnız kağız üzərində azad edilməməli, real şəkildə istifadə üçün əlçatan olmalıdır.
İran Prezidenti Məsud Pezeşkian ən azı Qətərdə saxlanılan 6 milyard dollarlıq vəsaitin azad olunmasını gözlədiklərini bildirib.
ABŞ tərəfi isə bu vəsaitlərə çıxışın yalnız İranın üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməsindən sonra mümkün olacağını bildirir.
Livan və Hizbullah məsələsi də gündəmdədir
İran üçün digər mühüm mövzu Livandır. Tehran İsrailin Livandakı hərbi fəaliyyətinin dayandırılmasını və daha əvvəl əldə olunmuş anlaşmaların bütün cəbhələrdə tətbiqini istəyir.
Al Jazeera yazır ki, İsrailin Livanın cənubundakı hərbi mövcudluğu və ABŞ-ın Livan hökuməti ilə vasitəçilik etdiyi razılaşma İranın narahatlığını artırır. Tehran hesab edir ki, bu proses əvvəlki anlaşmanın ruhuna ziddir.
Hizbullah da bu razılaşmanı tənqid edib. Livan hökuməti isə gələcəkdə ölkənin cənubunda Hizbullahın silahsızlaşdırılması və onun yerini rəsmi Livan ordusunun tutması istiqamətində prosesə dəstək verir.
Nüvə danışıqları yalnız təminatlardan sonra mümkündür
İranın raket proqramının danışıqlar predmeti olmayacağı bildirilir. Nüvə proqramı məsələsində isə Tehranda fərqli mövqelər var.
İran daxilində sərt xətt tərəfdarları nüvə hüquqları ilə bağlı ümumiyyətlə danışıqlar aparılmamasını tələb edirlər. Onlar sanksiyaların ləğvi, müharibə kompensasiyası və Hörmüz boğazı ilə bağlı məsələlərdə geri addım atılmamasını istəyirlər.
Bununla belə, İran rəsmiləri daha əvvəl bəzi nüvə güzəştlərinin mümkün ola biləcəyini bildiriblər. Lakin Tehran bunun yalnız mərhələli və aydın qrafik əsasında, sanksiyaların real şəkildə ləğvi və iqtisadi faydaların təmin olunması şərti ilə mümkün olduğunu vurğulayır.
Tehran nə istəyir?
Ümumilikdə İran mümkün danışıqlarda aşağıdakı məsələlər üzrə nəticə əldə etməyə çalışır:
- Hörmüz boğazı ilə bağlı İranın rolunun tanınması;
- xaricdə dondurulmuş vəsaitlərə real çıxış;
- yeni sanksiyaların tətbiq edilməməsi;
- ABŞ-ın İranın daxili işlərinə müdaxilə etməməsi;
- regionda hərbi gərginliyin azaldılması;
- Livan və digər cəbhələrdə hərbi əməliyyatların dayandırılması;
- nüvə məsələsində iqtisadi təminatların verilməsi.
Mənbə: Al Jazeera