“At alanda dişinə bax” ifadəsi bu gün daha çox məcazi mənada işlədilsə də, onun kökündə əsrlərlə formalaşmış real həyat təcrübəsi dayanır.
Bugun.tv-nin araşdırmasına görə, tarix boyu at alqı-satqısı zamanı heyvanın yaşını, sağlamlığını və dəyərini müəyyən etməyin ən etibarlı yolu onun dişlərini yoxlamaq hesab olunub.
Tarixi mənbələrə görə, qədim türk xalqlarında, ərəb ölkələrində, eləcə də Avropada at bazarlarında alıcı ilk növbədə heyvanın dişlərinə baxırdı. Çünki atın dişləri yaşa uyğun dəyişir. Süd dişlərinin çıxması, daimi dişlərlə əvəzlənməsi, çeynəmə səthinin aşınması və dişlərin forması təcrübəli insanlara atın təxmini yaşını dəqiq müəyyən etməyə imkan verirdi.
Mütəxəssislər bildirirlər ki, atın zahiri görünüşü bəzən aldadıcı ola bilər. Yaxşı qulluq edilən yaşlı at cavan görünə bilər. Ancaq dişlər heyvanın həqiqi yaşı və ümumi sağlamlığı haqqında daha obyektiv məlumat verir. Elə buna görə də xalq arasında “At alanda dişinə bax” məsləhəti yaranıb. Bu ifadə zamanla məcazi məna qazanaraq insanlara hər hansı alış-veriş zamanı diqqətli olmağı, əşyanın və ya malın keyfiyyətini əvvəlcədən yoxlamağı tövsiyə edən müdrik kəlam kimi işlənməyə başlayıb.
Bu mövzu ilə bağlı tez-tez işlədilən başqa bir deyim isə “Hədiyyə verilən atın dişinə baxmazlar” atalar sözüdür. Bu ifadənin mənası tamam fərqlidir. Burada söhbət hədiyyədən getdiyi üçün verilən nemətin qüsurunu axtarmağın etik olmadığı vurğulanır. Yəni atı alarkən dişinə baxmaq doğru davranışdır, hədiyyə edilən atın isə dişinə baxmaq minnətdarlığa uyğun sayılmır.
Dilçilərin fikrincə, “Hədiyyə atın dişinə baxmazlar” atalar sözünün kökləri qədim Latın dilində işlənən “Noli equi dentes inspicere donati” ifadəsinə qədər gedib çıxır. Bu fikir sonradan Avropa dillərinə yayılıb və müxtəlif xalqların folklorunda özünəməxsus şəkildə yaşamağa davam edib.
Müasir dövrdə atların yaşı rəsmi qeydiyyat sənədləri və baytarlıq pasportları ilə müəyyən edilsə də, diş müayinəsi hələ də peşəkar atçılar və baytar həkimlər tərəfindən vacib üsullardan biri hesab edilir.
Beləliklə, əsrlər öncə at bazarlarında yaranan praktik bir qayda zamanla həm müdrik məsləhətə – “At alanda dişinə baxarlar”, həm də məşhur atalar sözünə – “Hədiyyə verilən atın dişinə baxmazlar” çevrilərək bu günə qədər yaşayır.
