Bugun.tv xəbər verir ki, alimlər Yer kürəsində sutkanın uzunluğunun onilliklər ərzində bir neçə millisaniyə dəyişməsinin mümkün səbəbini müəyyənləşdiriblər. Yeni araşdırmaya görə, bu dəyişikliklərin arxasında planetin minlərlə kilometr dərinliyində baş verən proseslər dayanır.
ScienceDaily yazır ki, gündəlik həyatda sutkanı 24 saat hesab etsək də, Yer kürəsinin fırlanma sürəti tam sabit deyil. Bəzi dövrlərdə sutka bir neçə millisaniyə qısalır, bəzi dövrlərdə isə bir qədər uzanır. Bu fərq insan tərəfindən hiss olunmayacaq qədər kiçik olsa da, yüksək dəqiqlikli ölçmələr zamanı qeydə alınır.
Araşdırma Nature jurnalında dərc olunub. Alberta Universitetinin alimləri Huifeng Zhang və Mathieu Dumberry Yer kürəsinin daxili nüvəsində baş verən dəyişikliklərin planetin fırlanmasına təsir göstərə biləcəyini müəyyənləşdiriblər.
Yerin nüvəsi və mantiyası arasında hərəkət mübadiləsi
Yer kürəsinin mərkəzində bərk daxili nüvə, onun ətrafında isə maye xarici nüvə yerləşir. Onların üzərində təxminən 3 min kilometr qalınlığında mantiya və yer qabığı var.
Alimlər təxminən 30 ildir ki, Yerin maye nüvəsinin həmişə eyni sürətlə fırlanmadığını bilirlər. Planetin maqnit sahəsindəki dəyişikliklər nüvənin bəzi dövrlərdə tədricən sürətləndiyini, daha sonra isə yavaşladığını göstərir.
Nüvə sürətləndikdə mantiya çox cüzi şəkildə yavaşlayır. Nüvə yavaşladıqda isə mantiyanın fırlanması nisbətən sürətlənir. Bunun səbəbi Yerin ümumi bucaq impulsunun qorunmasıdır.
Mantiyanın fırlanma sürətindəki çox kiçik dəyişiklik belə sutkanın uzunluğuna millisaniyə səviyyəsində təsir göstərə bilər.
Daxildəki cazibə qüvvəsi “dartması”
Tədqiqatçıların yeni araşdırması bu nüvə-mantiya əlaqəsinin mümkün mexanizmlərindən birini ortaya qoyur.
Alimlərin fikrincə, Yerin bərk daxili nüvəsinin fırlanma sürətindəki kiçik dəyişikliklər cazibə momenti yarada bilər. Daxili nüvə tamamilə kürə formasında olmadığı üçün onun hərəkəti mantiyada kütlənin qeyri-bərabər paylanması ilə cazibə vasitəsilə qarşılıqlı təsirə girir.
Bu qarşılıqlı təsir mantiyanın fırlanma sürətini çox cüzi dəyişdirə bilər. Nəticədə Yerin bir tam dövr etməsi üçün tələb olunan vaxt da dəyişir və sutkanın uzunluğu millisaniyə səviyyəsində fərqlənir.
Lakin proses yalnız cazibə qüvvəsi ilə məhdudlaşmır. Nüvə ilə mantiya arasındakı sərhəddə yaranan sürtünmə və elektromaqnit təsirlər də fırlanmaya qarşı müqavimət göstərir.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, sutkanın uzunluğunda müşahidə edilən dəyişikliklər əsasən bu müxtəlif qüvvələr arasındakı tarazlığın dəyişməsi ilə bağlıdır.
Yerin daxili nüvəsi düşündüyümüzdən daha dinamik ola bilər
Araşdırmanın diqqətçəkən nəticələrindən biri də Yerin daxili nüvəsinin əvvəl düşünüləndən daha dinamik ola biləcəyidir.
Alimlər daxili nüvənin təxminən 10 illik zaman miqyasında formasını çox yavaş şəkildə dəyişdirə bildiyini düşünürlər. Bu isə planetin ən dərin hissəsinin bərk quruluşa malik olmasına baxmayaraq, xarici qüvvələrə uzunmüddətli dövrdə müəyyən qədər reaksiya verdiyini göstərir.
Yeni nəticələr yalnız sutkanın uzunluğundakı kiçik dəyişikliklərin səbəbini izah etməyə deyil, həm də Yerin daxilində baş verən prosesləri daha yaxşı anlamağa imkan verə bilər.
Alimlər qeyd edirlər ki, sutkanın bir neçə millisaniyə dəyişməsi gündəlik həyat üçün heç bir nəzərəçarpan fərq yaratmır. Lakin yüksək dəqiqlikli atom saatları, peyk sistemləri və Yer kürəsinin fırlanmasının elmi müşahidəsi baxımından belə kiçik dəyişikliklər mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Mənbə: ScienceDaily