Bugun.tv xəbər verir ki, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin birinci katibi, Xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev şair El Bakuvinin (Eldar Hüseynov) yaradıcılığı və “Этот день Победы” kitabı haqqında geniş məqalə ilə çıxış edib.
Məqalədə müəllif şairin poetik dünyasını və müharibə mövzusuna yanaşmasını təhlil edib. Görkəmli yazıçının bu yüksək səviyyəli, inci kimi açıqlaması şair və onun yaradıcılığını oxucuya daha da yaxından sevdirir.
AZƏRBAYCANIN BÖYÜK VƏTƏN MÜHARİBƏSİNDƏKİ QƏLƏBƏ SƏSİ
“Bu yaxınlarda sovet xalqının faşizm üzərində Böyük Vətən Qələbəsinin 81-ci ildönümü münasibətilə bakılı şairimiz, El Bakuvi təxəllüsü ilə yazan müəllifin yeni kitabı – “Этот день Победы” (“Həmin Qələbə Günü”) işıq üzü görüb.
Sözügedən bu toplu mənim redaktorluğumla nəşr olunub və belə bir təşəbbüsün – faşist zülmündən dünyanın bütün xalqlarının azad edilməsi uğrunda amansız döyüşlərdə həlak olmuş döyüşçülərin xatirəsinin əbədiləşdirilməsinə həsr edilmiş kitabın nəşrinin – məhz bizim nümayəndəmiz, Azərbaycan nümayəndəsi tərəfindən irəli sürülərək həyata keçirilməsindən xüsusi qürur hissi keçirirəm. Burada fürsətdən istifadə edərək, qısa məlumat şəklində bir daha dünyaya yaxşı məlum olan, bu dəhşətli müharibə illərində konkret olaraq Vətənimizin – Azərbaycanın məruz qaldığı itkilərə dair faktları xatırlatmaq istərdim.
Müharibə illərində 681 min azərbaycanlı Qırmızı Ordunun sıralarına çağırılmışdı (onların arasında təxminən 10 min qadın və 40 min könüllü var idi). Azərbaycandan olan təxminən 300 min hərbçi döyüş meydanlarından geri qayıtmadı. 130-dan çox şəxs Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş, əfsanəvi sərkərdə, iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı olmuş Həzi Aslanov isə tank qoşunlarının qürur mənbəyinə çevrilmişdi. Bakı SSRİ-də hasil olunan neftin və aviasiya benzininin 70 faizdən çoxunu təmin edirdi. Cəbhənin yanacaqla fasiləsiz təmin olunması qələbənin həlledici amillərindən biri olmuşdu.
Bunun bariz nümunəsi olaraq belə rəqəmləri göstərək: El Bakuvinin kiçik vətəni olan, o dövrdə kiçik Xilə qəsəbəsindən (indiki Əmircan) İkinci Dünya müharibəsi cəbhələrinə 1460 nəfər yollanmışdı, onlardan yalnız 696 nəfər sağ olaraq doğma yurda qayıtmışdı.
“Этот день Победы” kitabı barədə söhbətə qayıdaraq belə deyəcəyəm: bu, sadəcə ədəbi layihə deyil, hər il daha da böyük dəyər qazanan tarixi yaddaşın qorunmasına verilmiş mühüm mənəvi və əxlaqi töhfədir. Bu gün həmin faciəli və eyni zamanda qəhrəmanlıqla dolu hadisələrin canlı şahidlərinin sayı getdikcə azalarkən, müharibə həqiqətlərini, əsgərlərin – atalarımızın, babalarımızın və ulu babalarımızın igidliyini, arxa cəbhə əməkçilərinin fədakarlığını və Qələbənin hansı dəhşətli bədəl hesabına qazanıldığını yeni nəsillərə çatdırmaq xüsusilə vacibdir.
İkinci Dünya müharibəsi kimi nəhəng bir hadisə haqqında danışmaq və yazmaq, şübhəsiz ki, böyük məsuliyyət tələb edir. Buna həm demək olar ki, bütün dünyanı əhatə etmiş faciənin miqyası, həm də bu dəhşətli müharibənin nəticəsi olan misli görünməmiş insan itkilərinin sayı məcbur edir. Milyonlarla insanın taleyi məhv olmuş, minlərlə şəhər və kənd dağıdılıb yandırılmış, yaşananların xatirəsi isə bu mənasız qırğından bu və ya digər şəkildə zərər çəkmiş xalqların qəlbində və yaddaşında əbədi olaraq qalıb.
Məhz buna görə də müharibə mövzusunun təkcə tarixi əsərlərdə deyil, həm də ədəbiyyatda, poeziyada və incəsənətdə öz əksini tapması son dərəcə vacibdir. Və bunu edən insanlar var – müasirlərimizdən elələri ki, onların sinir sisteminin barometrləri son dərəcə həssasdır. Belə insanlardan biri, sözün həqiqi mənasında belə vətəndaşlardan biri bizim həmvətənimiz, sizinlə bizim müasirimiz, bakılı sonetçi şair El Bakuvidir.
Artıq cəsarətlə demək olar ki, poetik sözün ustasına çevrilmiş bu insan öz əsərləri vasitəsilə Böyük Qələbə (1941-1945) mövzusuna sadəcə toxunmaqla kifayətlənməyib, ona canlı insani duyğu, dərin həmdərdlik və qalib nəsilə səmimi minnətdarlıq hissi bəxş edib. Onun şeirləri, bu otuz sonet – keçmiş haqqında quru bir nəql deyil, həmin dəhşətli hadisələrin iştirakçısının dilindən oxucu ilə borc, yaddaş, şərəf, Vətənə və öz əcdadlarına sevgi haqqında aparılan səmimi söhbətdir.
Bu dəhşətli müharibənin cəbhələrində təkcə şairin babası – Məmmədov Əmirqulu Eybət oğlu deyil, həm də bu şanlı nəslin bir çox nümayəndələri qəhrəmancasına həlak olublar. Ümumiyyətlə, Azərbaycanda, torpağımızda elə ailə və nəsil tapmaq çətindir ki, taleyi bu dəhşətli müharibədən təsirlənməmiş olsun. Bu kitabın səhifələrindən birində atamın şəklini görməyim isə mənim üçün böyük və xoş bir gözlənilməzlik, əsl sürpriz oldu.
Kitaba daxil edilmiş otuz sonetin müəllifi, artıq qeyd olunduğu kimi, həmvətənimiz, El Bakuvi təxəllüsü ilə yaradan Eldar Hüseynovdur. O, sonetlərini yalnız rus dilində yazan şairdir. Kitaba daxil edilmiş sonetlərin demək olar ki, hamısından görünür ki, müəllif bəhs etdiyi mövzuya dərindən bələddir. Sonetlərin bir çoxunda müharibə meydanlarındakı döyüş epizodları, qəhrəmanların həyatından səhnələr son dərəcə canlı təsvir olunub və demək olar ki, həyatın özü həmin misralarda yaşayır.
Onun sonetlərinin sətirlərində cəbhəçilərin, oğullarının yolunu gözləyib qovuşa bilməyən anaların, müharibə uşaqlarının, arxa cəbhə əməkçilərinin – 1945-ci ilin çoxdan gözlənilən mayını öz qəhrəmanlıqları ilə yaxınlaşdıran insanların obrazları canlanır. Əgər biz müəllifin özünü tez-tez döyüş meydanında öz əcdadının surətində təsəvvür etdiyini və gördüyünü müşahidə ediriksə, o zaman onun üçün bu dəhşətli qırğın zamanı həlak olmuş babası, müharibə qəhrəmanı, hərbi həkim Məmmədov Əmirqulu Eybətoğlunun nə qədər doğma və əziz olduğunu da təxmin etmək mümkündür.
“Этот день Победы” kitabına xüsusi dəyər verən cəhətlərdən biri də onun təkcə müharibə xatirələrinin şəxsi talelərinin bir hissəsi olduğu yaşlı nəslə deyil, həm də gənclərə ünvanlanmasıdır. Çünki tarixi həqiqəti gələcək nəsillərə çatdırmaq, dünyanı faşizmdən xilas etmiş xalqların qəhrəmanlığını təhrif etmək və ya unutdurmaq cəhdlərinə qarşı mübarizə aparmaq məhz gənclərin üzərinə düşür.
Bu gün dünya yenidən mürəkkəb dövr yaşadığı bir vaxtda belə kitablar xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Onlar bizə sülhün nə qədər kövrək olduğunu, insan həyatının nə qədər böyük dəyərə malik olduğunu və birliyi, insanpərvərliyi, həmçinin öz tariximizə hörməti qorumağın nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Çünki bu dəhşətli müharibənin tarixi bütövlükdə Yer üzündəki xalqların əksəriyyətinin tarixi hesab olunsa da, yerli baxımdan bu, həm də ölkəmizin, konkret olaraq Vətənimiz Azərbaycanın tarixinin bir səhifəsidir.
Əminəm ki, “Этот день Победы” kitabı ümumi tariximizin qəhrəmanlıq səhifələrinə həsr olunmuş əsərlər arasında layiqli yer tutacaq, El Bakuvinin adı isə xalqın böyük qəhrəmanlığının canlı xatirəsini yüksək poeziyanın dili ilə yaşatmağı bacaran bir şair kimi hələ dəfələrlə səslənəcəkdir.
Bədii söz vasitəsilə insan hisslərinin bütün dərinliyini – itki ağrısını, ruhun gücünü, inamı, ümidi və Vətən sevgisini çatdırmaq son dərəcə çətindir. Xüsusilə də nəzərə alsaq ki, sonet poetik sözün formalarından biri olaraq, şübhəsiz ki, ən mürəkkəb formalardan biridir və onun çətinliklərindən biri də şeirin konkret və ciddi şəkildə müəyyən olunmuş həcmi – on dörd misradan ibarət olmasıdır.
Burada elə bir ustalıq və təcrübə tələb olunur ki, müəllif bu kiçik həcm çərçivəsindən çıxmadan həm münaqişənin yaranmasını, həm onun inkişafını, həm də həllini təsvir və ifadə edə bilsin. Əsərlərdən də göründüyü kimi, El Bakuvi belə bir ustalığa malikdir.
Burada yalnız yüksək ədəbi məharət, nitqin incə duyumu və bədii ölçü hissi deyil, həm də mövzuya həqiqi daxili bağlılıq, insan faciəsini və xalq qəhrəmanlığının böyüklüyünü öz ürəyindən keçirə bilmək bacarığı tələb olunur. Axı müharibə təkcə tarix səhifələri, təkcə tarixlər və hadisələr deyil, hər şeydən əvvəl insanların taleyi, onların iztirabları, cəsarəti və mənəvi ucalığıdır.
Məhz buna görə də hər müəllif müharibə haqqında səmimi, zahiri pafos və bəyanatçılıq olmadan danışa bilmir. Lakin “Этот день Победы” kitabı məhz qalib nəsilin qəhrəmanlığının canlı xatirəsini qoruyub saxlamaq, oxucuya dövrün emosional ruhunu çatdırmaq və müasirlərə sülhün nə qədər kövrək olduğunu, onu gələcək nəsillər naminə qorumağın nə qədər vacib olduğunu xatırlatmaq kimi ali məqsədə xidmət edir. Bu toplunun təkcə ədəbi deyil, həm də dərin mənəvi dəyəri məhz bundan ibarətdir.
Müəllifin öz niyyətini həyata keçirdiyi bədii forma da xüsusi qeyd edilməlidir. Bu halda sonet janrına müraciət heç də təsadüfi görünmür. Məhz sonetin ciddi və daxili intizama əsaslanan forması şairə müharibənin faciəli hadisələrinin mənasını, emosional gərginliyini və fəlsəfi dərkinin mahiyyətini maksimum dərəcədə cəmləşdirməyə imkan verir.
Toplunun əsasını Böyük Vətən Müharibəsi mövzusuna həsr olunmuş otuz ayrı sonetdən ibarət silsilə təşkil edir. Məhz bu əsərlər kitabın ideya və emosional nüvəsini formalaşdıraraq onun bədii səslənişini müəyyən edir. Hər bir sonet müstəqil poetik əsərdir, lakin birlikdə onlar müharibə ilə bağlı ümumi yaddaş, ümumi ağrı, qalib nəsil qarşısında ümumi mənəvi və tarixi məsuliyyət hissi ilə birləşən vahid bədii silsilə yaradırlar.
Etiraf etmək lazımdır ki, bu topluya yazdığım ön söz çərçivəsində onun tərkibinə daxil edilmiş sonetlərin təhlili üzərində ətraflı dayanmaq imkanım demək olar ki, olmadı. Ön söz janrının özü ilk növbədə oxucunu kitab, onun mövzusu və müəllif niyyəti ilə ümumi şəkildə tanış etməyi nəzərdə tutur. Lakin indi, bu poetik silsilənin məzmununa birbaşa müraciət edərək, heç olmasa sonetlərdən birini daha ətraflı nəzərdən keçirməyə çalışacağam.
Bu topluya daxil edilmiş sonetlərdən biri aşağıdakı misralarla başlayır:
“Опять придётся петь в сонетах о погибших, О насмерть бомбами растерзанных телах”-
(“Yenə sonetlərdə həlak olanlardan yazmalıyam, Bombalarla parçalanmış cəsədlərdən yazmalıyam”)
Birinci misra bütün şeirin kökəklənmə nöqtəsi, əsas tonverici xəttidir. Burada şairin peşə borcu ilə onun dəhşətdən uzaqlaşmaq istəyən insani hissləri arasında dərin daxili münaqişə gizlənir.
“Опять” – “Yenə” sözü elə başlanğıcdan tarixin faciəvi təkrarlanma dövriyyəsinin tonunu müəyyən edir. Müharibə yeni bir şey deyil, bəşəriyyətin təkrar-təkrar yaşadığı kabusdur.
Məhz bu “yenə” sözündə elə bir kədər, elə bir ağrı cəmlənmişdir ki, şair sanki onu dilə gətirməyə məcbur olmuşdur. Sonet bu sözlə başlayır və həmin söz dərhal oxucunun üzərinə ağır bir tarixi yorğunluq hissi çökdürür. “Yenə” o deməkdir ki, bu hadisələr ilk dəfə baş vermir. Bəşəriyyət heç nə öyrənmir, tarix çarxı fırlanmağa davam edir və eyni qanlı marşrut üzrə yol alır.
Müəllifin özü üçün də bu “yenə” sözü qlobal dəlilik qarşısında yaradıcı acizliyin əlamətidir: o, artıq bu barədə yazmışdı, bunun bir daha təkrarlanmayacağına ümid etmişdi, lakin kabus geri qayıtdı.
Müəllif “я хочу” – “mən istəyirəm” və ya “я буду” – “mən yazacağam” kimi fəal ifadələr əvəzinə, şəxsiyyətsiz “придётся”- “yazmalıyam” formasından istifadə edir. Bu, əsas məqamlardan biridir. Şair özünü ilham mövzusunu sərbəst seçən azad sənətkar kimi deyil, sözün səfərbər edilmiş əsgəri kimi hiss edir.
Onun üçün müharibə haqqında yazmaq zövq deyil, ağır və əzablı bir vəzifədir, daşımaqdan imtina edə bilmədiyi bir yükdür. Çünki belə məqamlarda susmaq xəyanətə bərabər tutulur. O, ölüm haqqında yazmaq istəmir, lakin susa da bilmir.
Beləliklə, klassik və nəcib sonet forması faciəli mövzu ilə qarşılaşaraq güclü daxili gərginlik yaradır.
“Опять придётся петь…” – “Yenə sonetlərdə nəğmə deməliyəm…”
“Петь”– “Nəğmə demək” feli ənənəvi olaraq uca, bayram əhvali-ruhiyyəli və ya lirik bir anlayışla əlaqələndirilir (gözəllikdən, sevgidən, tanrılardan nəğmə demək). Sonetin memarlığı isə poetik harmoniyanın, dəqiqliyin və zərifliyin zirvəsidir. Müəllif sonetin içərisinə ölüm mövzusunu yerləşdirməklə qəsdən dissonans yaradır. İnsan qışqırmaq istədiyi bir şey haqqında necə “nəğmə deyə” bilər?
Bu, müəllifin gördüklərindən dəli olmamaq üçün müharibənin xaosunu sərt poetik forma vasitəsilə cilovlamaq, onu müəyyən çərçivəyə salmaq cəhdinə işarə edir.
Müəllif qəsdən müharibənin romantikləşdirilməsindən yayınır. Burada “qəhrəmancasına ölüm” yoxdur, burada dəhşətli və naturalist reallıq var – “bombalarla parçalanaraq məhv edilmiş cəsədlər”. Bu misra oxucunu sərt şəkildə silkələyir, onu yerə endirir və “haqlı iş uğrunda gözəl ölüm” haqqında bütün illüziyalarından məhrum edir.
Əgər birinci misra bizi intellektual və estetik baxımdan hazırlayırsa, ikinci misra oxucunun hisslərinə qəfil və sarsıdıcı zərbə vurur. Bu, yüksək poeziyadan fizioloji kabusa doğru çox kəskin keçiddir.
Keçmiş əsrlərin hərbi poeziyasında tez-tez uca və təntənəli ifadələrdən istifadə olunurdu: “döyüşdə həlak oldular”, “əbədi yuxuya getdilər”, “Vətən uğrunda canlarından keçdilər”. Bu sonetin müəllifi müharibənin üzərindən həmin romantik pərdəni qətiyyətlə qoparıb atır.
O, şok effekti yaradan, demək olar ki, anatomik səslənən bir ifadədən istifadə edir – “parçalanmış cəsədlər”. Qarşımızda abstrakt “qəhrəmanlar” deyil, məhv edilmiş bioloji materiya dayanır. Burada müharibə insan təbiətinə qarşı yönəlmiş mütləq zorakılıq kimi təqdim olunur.
İlk iki misra estetik tetik mexanizmi kimi işləyir.
Müəllif şüurlu şəkildə bir-birinə zidd olan iki qütbü toqquşdurur: sonetin zərif sənəti (birinci misra) və ölümün eybəcər, ürəkbulandırıcı reallığı (ikinci misra). Bu qütblərin toqquşması oxucunu dərhal mənəvi rahatlıq vəziyyətindən çıxarır.
Şair sanki bizə belə deyir:
“Mən bilirəm ki, şeirlər gözəl olmalıdır. Lakin məhz indi gözlərimizin qarşısında insan cəsədləri parça-parça edilir. Buna görə də mənim gözəl yazmağa haqqım yoxdur – mən ağrını yazacağam”.
Sonrakı iki misrada müəllif ilk iki misraya qarşı məqsədli şəkildə emosional və psixoloji kontrast yaradır.
“Сирень, взяла и по ошибке расцвела – Где только можно – и в моих четверостишьях”.
(“Yasəmən, səhvən çiçəklədi – Hər yerdə, hətta mənim dördlüklərimdə də”).
Yasəmənin çiçəklənməsi yazın, təbiətin oyanışının təcəssümüdür, yeni həyatın simvolu ola bilər. Təbii ki, təbiət öz sarsılmaz, pozulmaz, əbədi qanunları ilə yaşayır, lakin “səhvən çiçəklədi” ifadəsi metaforik şəkildə belə bir fikri irəli sürür ki, hətta təbiətin çiçəklənməsi belə ətrafda baş verən müharibə xaosu və dəhşəti ilə müqayisədə yersiz, demək olar ki, küfr kimi görünür.
“Yasəmən” obrazı burada mükəmməl bədii kontrast rolunu oynayır: müharibənin dəli xaosu ilə təbiətin harmoniyası, çiçəklənən yasəmənin incə ətri ilə gələcək “qan qoxusu”, parlaq, canlı rənglərlə dağıntıların bozluğu və cəsədlərin solğunluğu qarşılaşdırılır.
İkinci katrendə müəllif oxucunun diqqətini müharibənin konkret fiziki görüntülərindən – “yasəmən”, “bombalar”, “cəsədlər”, “ölən əsgərlər” kimi təsvirlərdən – insan psixikasına təsir edən məqamlara yönəldir. Əgər əvvəl oxucu müharibənin görünən nəticələri ilə üz-üzə idisə, indi diqqət bu nəticələrin insan şüuruna və psixologiyasına təsirinə yönəlir.
Müəllif göstərir ki, dəhşətli olan təkcə hadisələr deyil, həm də onların insanların ruhunda və şüurunda qoyduğu izdir.
“В умах, в сознании людей царит затишье И в души молью въелся первобытный страх, И я пишу о нём в лирических стихах – Приём эффектен, нов, внезапен и умышлен”.
(“Ağıl və şüurlarda sükut hökm sürür, Və ruhlara ibtidai qorxu güvə kimi hopub, Və mən bu barədə lirik şeirlər yazıram – Bu üsul təsirli, yeni, gözlənilməz və qəsdir”).
Bu dördlükdə – katrendə əsas obraz “ibtidai qorxu”dur.
Bu qorxu insanların şüuruna nüfuz edən, onların ruhunda dərin kök salmış ümumi bir güc kimi təqdim olunur. “Güvə kimi hopub” metaforası ilə şair bu qorxunun dağıdıcı və səssiz xarakterini vurğulayır: o qəfil yaranmır, tədricən insanın şüurunu yeyir, onun inamını, düşüncə azadlığını və ruhi rahatlığını zəiflədir.
Beləliklə, müəllif xarici reallığın təsvirindən insanın psixoloji və mənəvi vəziyyətinin araşdırılmasına keçir və göstərir ki, əsl faciə təkcə fiziki itkilərdə deyil, həm də qorxu, narahatlıq və daimi təhlükə hissi ilə yaşayan cəmiyyətdədir.
“На фоне роз, любви лирического сплава Войны проклятой показать в стихах отраву,”
“Qızılgüllər, sevgi və lirik qarışığın fonunda Lənətlənmiş müharibənin zəhərini şeirlərdə göstərmək”
Yenə də biz açıq-aşkar bir qarşılaşdırma ilə üz-üzəyik. Bir tərəfdə “qızılgüllər”, “sevgi”, həmçinin lirika, digər tərəfdə isə “müharibə” kimi dəhşətli bir hadisə dayanır. Burada kontrast prinsipi xüsusi rol oynayır və güclü bədii təsir yaradır.
Müəllif sadəcə sevgini müharibəyə qarşı qoymur. O, müharibəni məhz qızılgüllərin və sevginin “fonunda” göstərir. Bu isə çox vacibdir. Əgər söhbət yalnız müharibədən getsəydi, oxucu onun dəhşətini adi bir şey kimi qəbul edə bilərdi. Lakin yanında qızılgüllər – gözəlliyin, sevginin və həyatın ənənəvi simvolu – peyda olduqda, müharibə daha da eybəcər və təbiətə zidd görünür.
Burada gözəllik artıq sadəcə bəzək deyil, faciənin ölçü vahidinə çevrilir. Sevginin dəyəri nə qədər güclü hiss olunursa, onu məhv edən şey bir o qədər dəhşətli görünür.
Müəllif qan, ölüm və dağıntı sözlərindən istifadə etmir. O, “zəhər” sözünü seçir. Bu, çox tutumlu bir obrazdır. Zəhər dərhal təsir göstərmir, tədricən orqanizmə yayılır. Bu mənada müharibə təkcə insanların fiziki məhvi deyil, həm də şüurun, mənəvi dəyərlərin və insan münasibətlərinin zəhərlənməsidir.
Yəni müharibə burada döyüş meydanından çox-çox uzaqlara yayılan mənəvi bir zəhər kimi təqdim olunur.
Və sonra oxuyuruq:
“Чтобы испить смогли вы горечь детских слёз, Чтобы от смрада крови становилось тошно… Война – разврат, разврат разнузданный, безбожный. Умов свихнувшихся людей апофеоз”.
(“Uşaq göz yaşlarının acısını içə bilsinlər deyə, Qan qoxusundan ürəyi bulansın deyə…Müharibə – pozğunluqdur, hədsiz, allahsız pozğunluqdur, Dəli insanların ağlının apofeozudur”).
Bu misralarda müəllif əvvəlki mövzunu daha da inkişaf etdirir və “müharibənin zəhəri”nin nədən ibarət olduğunu daha konkret şəkildə göstərir. O, fikri artıq təkcə ağla yox, həm də oxucunun hisslərinə və vicdanına yönəldir.
Bakuvinin məqsədi təkcə müharibəni təsvir etmək deyil, oxucunu onu yaşamağa məcbur etmək, onu şəxsi faciə kimi hiss etdirməkdir. Məhz buna görə “Uşaq göz yaşlarının acısını içə bilsinlər…” kimi ifadələr meydana çıxır.
Burada istifadə olunan obrazlar bir neçə səviyyədə təsir yaradır. “Uşaq göz yaşlarının acısı” sadəcə poetik ifadə deyil, böyüklərin qərarları ucbatından əzab çəkməyə məhkum edilmiş günahsızlığın simvoludur.
Uşaq obrazı ənənəvi olaraq saflığın, müdafiəsizliyin və gələcəyin təcəssümü kimi qəbul edilir. Buna görə də uşaq göz yaşları müharibəyə qarşı ən güclü ittihamlardan birinə çevrilir.
Bakuvi “içmək” felini qəsdən istifadə edir və bu söz təsviri daha da kəskinləşdirir: o, oxucuya sadəcə başqasının dərdini kənardan görməyi deyil, sanki onu öz şüuru ilə qəbul etməyi və bütün ağırlığını hiss etməyi təklif edir.
Daha sonra “qan qoxusu” obrazı meydana çıxır ki, bu da müharibə haqqında istənilən uca və ya romantik təsəvvürləri dağıdır. Şair burada nə şöhrətdən, nə qəhrəmanlıqdan, nə də qələbələrdən danışır; o, müharibəni onun fiziki və mənəvi çirkabı vasitəsilə göstərir. Qan burada qəhrəmanlığın simvolu deyil, ikrah doğuran bir elementə çevrilir, “ürəkbulanma hissi” isə normal insan şüurunun müharibəyə heyranlıq deyil, məhz ikrahla yanaşmalı olduğunu vurğulayır.
Bəndin mərkəzi mənası isə bu ifadədə cəmlənir:
“Müharibə – pozğunluqdur, hədsiz, allahsız pozğunluqdur”.
Bu ifadə müharibənin çirkin mahiyyətini son dərəcə güclü şəkildə açır. Adətən müharibə cinayət, faciə və ya dəlilik kimi adlandırılır, lakin “pozğunluq” sözü söhbəti mənəvi müstəviyə keçirir.
Müəllif müharibədə təkcə insanların fiziki məhvini deyil, həm də cəmiyyətin dərin mənəvi deqradasiyasını görür. Müharibə elə bir vəziyyət kimi təqdim olunur ki, burada adətən mövcud olan mənəvi qadağalar aradan qalxır, qətl, zorakılıq və vəhşilik yüksək şüarlar və siyasi məqsədlərlə bəraət qazanır.
“Azğın”, “allahsız” kimi sifətlər bu fikri daha da gücləndirir: söhbət bütün məhdudiyyətlərini itirmiş, mənəvi dəyərlərlə əlaqəsini tamamilə qırmış bir dağıdıcı qüvvədən gedir.
Sonuncu misrada müəllif müharibənin təsvirindən onun fəlsəfi dərk olunmasına keçir:
“Dəli insanların ağlının apofeozu”.
“Apofeoz” adətən nəyinsə ən yüksək zirvəsini, təntənəli kulminasiyasını bildirir. Lakin burada bu söz tragik və hətta sarkastik mənada işlədilir.
Müharibə burada müxtəlif dövrlərin rəsmi ritorikasında təqdim olunduğu kimi insan böyüklüyünün zirvəsi deyil, insan dəhşətinin və dəliliyinin zirvəsi kimi göstərilir. Müharibə “dəli insanların ağlının apofeozu” və “allahsız pozğunluq” kimi insanlığın mənəvi xəstəliyinin ən yüksək ifadəsinə çevrilir.
Beləliklə, bütün bu bənd təkcə emosional etiraz deyil, həm də dərin mənəvi-fəlsəfi ittihamdır. Bakuvi göstərir ki, müharibə insanı bütün mənalarda məhv edir: uşaqları ağladır, dünyanı qan və ölüm ilə doldurur, cəmiyyətin əxlaqi əsaslarını dağıdır və nəticədə kollektiv dəliliyin zirvəsinə çevrilir.
Ona görə də müharibə bu misralarda nə tarixi zərurət, nə də qəhrəmanlıq sınağı kimi deyil, sevginin, ağlın, insanlığın və həyatın özünün inkarı kimi təqdim olunur.
Sonda isə El Bakuvinin yaradıcılığını izləyən, lakin hələ onunla yaxından tanış olmayan oxucuların diqqətini bir vacib məqama yönəltmək istərdim.
Əgər “Ruhumun Çağırışları …” əsərində, eləcə də möhtəşəm “Siz, çiçəklər, sonetlər” toplusunda oxucu El Bakuvini lirik şair kimi, məhz qadın gözəlliyini tərənnüm edən, söz vasitəsilə gözəl qadın obrazı yaradan bir sənətkar kimi görürsə, burada – “Этот день Победы” toplusunda – Bakuvinin istedadı tamamilə fərqli bir müstəvidə açılır: o, ümumbəşəri əhəmiyyət daşıyan ciddi mövzulara toxunan, geniş bədii tablolar yaradan bir müəllif kimi çıxış edir. Bu mövzulardan biri də müharibədir.
Mən özüm də yazıçı kimi hesab edirəm və qəti şəkildə əminəm ki, hər bir yazıçı və ya şairin yaradıcılığında cəmiyyətdə mövcud olan nöqsan və eyiblərlə bağlı əsərlərə müəyyən yer verilməlidir.
Məhz buna görə El Bakuvinin müharibə mövzusuna müraciəti onun yaradıcılığında təsadüfi bir epizod deyil, əksinə, onun bədii və vətəndaşlıq baxımından yetkinləşməsinin təbii mərhələsidir.
Əgər əvvəlki toplularda şair daha çox gözəlliyi, sevgini, qadın zərifliyini və insan hisslərinin harmoniyasını tərənnüm edirdisə, “Этот день Победы” toplusunda o, sərt tarixi və mənəvi reallıqlara üz tutmaq bacarığını nümayiş etdirir.
Eyni zamanda xüsusilə qeyd olunmalıdır ki, Bakuvi sənətkar kimi özündən imtina etmir: müharibə mövzusuna müraciət etsə də, o, yenə də ilk növbədə publisist deyil, şair olaraq qalır. Onun müharibəni pisləməsi siyasi bəyanatlardan və ideoloji yanaşmalardan deyil, dərin humanist dünyagörüşündən qaynaqlanır; burada mərkəzdə həmişə insan dayanır.
Diqqətəlayiqdir ki, müəllif müharibəni qəhrəmanlaşdırmağa və ya romantik bir hərbi qəhrəmanlıq obrazı yaratmağa çalışmır. Əksinə, o, müharibənin dağıdıcı mahiyyətini uşaqların ağrısı, qan, iztirab, mənəvi boşluq və cəmiyyətin ruhani deqradasiyası vasitəsilə ardıcıl şəkildə açır.
Onun anlayışında müharibə gücün təntənəsi deyil, bəşəriyyətin faciəsidir; böyüklüyün göstəricisi deyil, mənəvi böhranın sübutudur. Məhz buna görə müharibənin “azğın, allahsız pozğunluq” və “dəli insanların ağlının apofeozu” kimi təqdim olunduğu misralar belə güclü təsir yaradır.
Bu obrazların arxasında təkcə emosional etiraz deyil, həm də dərin fəlsəfi düşüncə dayanır.
Toplunun xüsusi dəyəri ondan ibarətdir ki, Bakuvi müharibəni əvvəlki kitablarında tərənnüm etdiyi ideallar prizmasından dəyərləndirir. Sevgi, gözəllik, insan zərifliyi və qadına heyranlıq – bütün bunlar yeni kontekstdə müharibənin nə qədər qeyri-təbii olduğunu daha kəskin hiss etdirməyə imkan verən mənəvi ölçüyə çevrilir.
Şair üçün həyatın və gözəlliyin dəyəri nə qədər yüksəkdirsə, onları məhv edən hər şey bir o qədər dəhşətli görünür. Buna görə də onun şeirlərinin antimüharibə pafosu bu qədər inandırıcıdır.
Beləliklə, “Этот день Победы” toplusu oxucunun qarşısında El Bakuvinin poetik istedadının yeni bir qatını açır. Burada biz artıq təkcə incə lirik və gözəllik müğənnisi deyil, həm də mürəkkəb ictimai və mənəvi problemləri qaldıran, bəşər tarixinin faciəli səhifələrini düşünən və poeziya vasitəsilə humanist dəyərləri təsdiqləyən yetkin söz ustasını görürük.
Bu, lirik duyğularla vətəndaş məsuliyyətini birləşdirmək bacarığıdır və bu da müəllifin yaradıcılıq diapazonunu əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir”.
Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının birinci katibi Azərbaycan xalq yazıçısı Çingiz Abdullayev